ISTANBUL TARİHİ MEZARLIKLARI -1

BEŞİKTAŞ YAHYA EFENDİ DERGAHI

Yahya Efendi; büyük bir Osmanlı mutasavvıfı ve şairidir. Kanuni devrinde İstanbul da müderrislik yapmış ve devrinin tanınmış alimlerindendir. Osmanlı Sarayı ile yakın ilişkileri olmuş ve hayatı boyunca Kanuni ve I. Selim den hürmet görmüştür. İstanbul evliyasından kabul edilen Yahya Efendi, İstanbullu denizcilerin inanışına göre Boğaz ın dört manevi bekçisinden biridir (diğerleri Aziz Mahmud Hüdai, Yuşa Peygamber, Telli Baba dır). Trabzon da 1495 yılında dünyaya geldi. Trabzon da kadılık yapan Ömer Efendi ile Afife Hatun un oğludur. O yıllarda şehzade Selim Trabzon da valiydi ve oğlu Süleyman dünyaya gelmişti. Şehzade Selim in eşi Ayşe Hafsa Sultan ın sütü kesildiği için bebeği Süleyman ı Yahya Efendi nin annesi Afife Hatun emzirdi. Bundan dolayı Yahya Efendi, Kanuni Sultan Süleyman’ın süt kardeşidir ve Kanuni ona “ karındaşım “ diye hitap ederdi.(1) 1521 senesinde 30 yaşlarında İstanbul a gelen Yahya Efendi önce Canbaziye , sonra Fatih Sahn-ı Seman medreselerinde müderrislik yaptı. Kanuni nin oğlu Şehzade Mustafa yı boğdurması ve Mustafa nın annesi Mahi devran Sultan ı saraydan uzaklaştırması üzerine padişaha mektup yazıp “yaptığı hareketin yanlış olduğunu bildirerek Mahi Devran Sultan a merhamet etmesini“ istedi; bu hareketiyle Kanuni yi kızdıran Yahya Efendi, medresedeki görevinden azledildi ve emekli edildi. (2) inzivaya çekilen Yahya Efendi, Beşiktaş ta deniz kenarında bir bahçe satın alarak kendisine bir ev ve mescit yaptırdı. Zamanla evin etrafında; medreseler, hamam ve orada kalanların barınacakları odalar ve yol üzerinde bir çeşme yaptırarak bir külliye meydana getirdi. Kendi yaptırdığı medreselerde tıp ve İslam bilimleri öğretti . Yaptırdığı külliyenin hizmete devam etmesi için vakıflar kurdu ve önemli gelir kaynakları sağladı. Askeri ve mülki erkân, tüccarlar ve özellikle gemiciler, Yahya Efendi nin yaşadığı tekkesini ziyaret ederler, hediye ve adak gönderirlerdi. Osmanlı donanmasının onu selamlamadan, duasını almadan sefere çıkmadığı rivayet edilir. Denizciler sefere çıkmadan önce Ortaköy kıyısına yanaşır, tüm mürettebat güvertede, Yahya Efendi Dergâhı na bakar, huşu içinde “Ey ya molla“ diye bağırır, Yahya Efendi de bu selama mukabelede bulunur, Osmanlı donanmasının zaferle dönmesi için dua edermiş. “Ey ya molla“ sözünün zamanla değişerek günümüzde denizcilerin kullandığı “Heyamola '' deyimine dönüştüğü rivayet edilir. (3) 1569 senesi Zilhicce ayında Kurban Bayramı gecesinde Beşiktaş’taki dergahında öldü. Cenaze namazını, bayram namazını müteakip Süleymaniye Camii’nde şeyhülislam Ebussuud Efendi kıldırmıştır.

Yahya Efendi dergahı ve Camisi ; Beşiktaş ta Küçük Mecidiye Camii nin sol tarafında Yahya Efendi Çıkmazındadır. Dergâh Yahya Efendi tarafından yaptırılmıştır. Yapılış tarihi, tekkenin yanında yer alan çeşmenin kitabesinden yola çıkarak 945/ 1538 olarak tahmin edilir. Yahya Efendi nin vefatından sonra II. Selim , Mimar Sinan a tekkeyi genişlettirerek yeni bastan inşa ettirmiş, aynı zamanda Şeyh için türbe yaptırmıştır. II. Mahmud ve Abdülmecid zamanında tekke onarım geçirmiş ve bazı hücreler ilave edilmistir. Yahya Efendi dergahının türbeler dışında bugünkü seklini alması 1873 de Sultan Abdülaziz in annesi Pertevniyal Valide Sultan ın büyük onarımı sonucunda olmuştur. Sultan II. Abdülhamid döneminde de dergahın onarım geçirdiği anlaşılmaktadır. (4) . II. Abdülhamid Han 1906 da dergah girişinin sağ tarafına Hamidiye çeşmesini yaptırmıştır.

Yahya Efendi türbesi, set üstünde kâgir, tek kubbeli ve kare planlıdır. Türbe girişinin sol tarafında ; Galata kadısı Mehmed Said Efendi, Rumeli kazaskeri Dürrizade Mehmed Dürrî Efendi, Mehmed Sait Efendi’nin hanımı Ayse Hanım yer almaktadır. Dürrizadeler Osmanlıya iki yüz yıla yakın hizmet etmiş, çok sayıda kazasker, şeyhülislam, kadı, müderris ve nâib yetiştirmiş meşhur bir ailedir. Sağ tarafta ise ; dergâh postnişini Mehmed Nûri Efendi, türbedar Hüseyin Sevki Efendi ve türbedar Yusuf Efendi dir. Türbe içinde ise Şeyh Yahya Efendi nin büyük sandukasının etrafında ; Kanuni Sultan Süleyman ın kızı tasasız Raziye Sultan, Hatice Sultan, Ahmed Bedreddin Efendi, Şeyh İbrahim Efendi, Yahya Efendi nin annesi Afife Hatun, Yahya Efendi nin esi Şerife Hatun, Yahya Efendi nin bendeleri Derviş Ali Efendi, Yahya Efendi’nin oğlu Şeyh Ali Efendi, Mehmed Nûri Şemseddin Efendi’nin torunu Hasan Hayri Efendi ve Mehmed Nûri Şemseddin Efendi. Sultan II. Osman ın Vezîr-i Âzamlarından Güzelce Ali Pasa 1621 de vefat edince buraya defnedilmiş ve kabrinin üzerine kâgir kubbeli bir türbe inşa edilmistir. Türbede kendinden başka kâptan-ı deryalık yapan iki Ali Pasa, Murad Pasa ve Beşiktaş Mevlevihane sinin banisi Sadrazam Hüseyin Pasa gömülüdür. Güzelce Ali Paşa nın “ kallavi “ serpuşlu sandukası, Ali paşalardan birinin “ mücevveze “ serpuşlu sandukası ise Osmanlı defin kültürünün en güzel örneklerinden biridir.

II. Abdülhamid döneminde hazirenin kuzey kesimine bazı şehzade ve kadın sultanların gömülü olduğu, “Şehzadeler Türbesi '' inşa edilmiştir. Yahya Efendi Kabristanı külliye içinde büyük yer kaplar. Yahya Efendi nin vefâtı ile başlayan definlerle asırlar içinde burası büyük bir kabristan haline gelmiştir. 16. yy ın ikinci yarısından itibaren buraya gömülen çok sayıda tarîkat ehli, devlet ricali, ulema, hanedan ve saray mensubu bulunmaktadır. Tekkenin çevresi 19. yy ın ikinci yarısında, önce Osmanlı üst tabakasının mezarlığına, daha sonra da padişahın aile mezarlığına dönüşmüştür. Hazirede gömülü meşhur zatlardan bazıları ; Sultan II. Abdülhamit hanın maiyeti, Adile Sultan ın akrabaları, şair Yusuf Sinan, bestekar Nazife Güran, son Osmanlı sadrazamları Ahmet Tevfik Paşa, İbrahim Hakkı Paşa, Enver Paşa nın babası Hacı Ahmet Paşa, Mahmut Celaleddin Paşa, hattatlar Şefik bey, Mehmet İzzet Efendi, vb dir. Yahya Efendi Mezarlığında bulunan Osmanlı dönemi mezar taşları ilk defa derli toplu olarak 2009 yılında Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İlahiyat Ana Bilim dalı öğretim üyelerinden Prof. Dr. Hüsrev Subaşı danışmanlığında Yüksek Lisans Öğrencisi sayın Tuba Ruhengiz Dikbıyık tarafından incelenmiş ve tez olarak sunulmuştur. (5) Bizimde gezilerimizde büyük ölçüde yararlandığımız bu kaynak eser kitap haline getirilip bastırılmalıdır. Geçtiğimiz yıl tamamlanan bir başka restorasyon ise Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından yapılmış ve kabristandaki taşların büyük bir kısmı temizlenmiş ve onarılmıştır. Toplam olarak bu hazirede envantere kaydedilmiş ve okunmuş 2141adet Osmanlı Mezar taşı ve sandukası vardır.

Osmanlı Mezar Taşları konusunda naçizane çalışmaları olan biz, tarihi mezarlıklar turlarımıza ilk olarak bu hazireden başlar ve gurubumuzdaki tüm katılımcılara büyük bir zevkle burayı anlatırız. Ayrıca her İstanbul seyahatimizde mutlaka uğradığımız mekanlardan biridir Yahya Efendi Dergahı. Bu mübarek Üveysi şeyhinin kabrini ziyaret ederek dua etmek, o muhteşem atmosferde bulunmak ve haziredeki kabir taş taşlarını okumak ve resimlemek bize manevi bir güç verir. Bu hazirede okuyucularımızın mutlaka görmeleri, Osmanlıca bilenlerinin kitabelerini okumalarını, bilmeyenlerinin ise biraz incelemelerini ve resimlerini çekmelerini istediğimiz taşlardan birkaç tanesi ile yazımızı noktalamak isteriz. Birbirlerinden ölünce dahi ayrılmayan evli çift 1297/1880 tarihli Kemalettin efendi ve 1308/1891 tarihli Fatma Hanım ın bakınca tebessüm ettiren ve derin düşüncelere daldıran muhteşem beraberliğinin taşlaşmış işareti sayılabilecek yanyana iki şahide, Hacegan-ı Divanı Hümayun üyelerinden Mustafa Efendinin 1189/ 1774 tarihli ve Horasani serpuşlu şahidesi (4 nolu resim ), 1316 /1901 tarihli Mahmut Celaleddin Paşa nın üzerinde tac-ı şerif hakk edilmiş her tarafı yazı ile dolu baş ve ayak ucu şahideleri (5 nolu resim ), Sandal-ı Hümayun hamallar kethüdası Hacı İbrahim Ağa nın dolama destarlı ve 1271/ 1856 tarihli şahidesi (6 nolu resim), Hereke Fabrikası müdürlerinden Ahmet Baba nın 1315/1900 tarihli kare formunda müjganlı tac-ı şerifle donatılmış şahidesi (7 nolu resim ), Osmanlı Mezar taşlarındaki abidevi taşlardan biri olan yelken formundaki komodor Cihangirli Mehmet Paşa nın 1313/1898 tarihli harikulade şahidesi (8 nolu resim ) ve hayatının baharında 19 yaşında vefat edip kara toprağa giren Hademe-i Hümayun Müdürü Şefik Bey in kızı Mahmure Hanımın feraceyi andıran nefis kabartmalı 1332/ 1917 tarihli enfes şahidedir (9 nolu resim). Elbette biz buraya çok az şahide alabildik. Her biri sanat eseri olan bu muhteşem şahidelerin dinlemeye değer hüzünlü hikayeleri , okumaya değer içli kitabeleri ve bakmaya değer sanat eseri hünerli ellerden çıkmış zarif mezar taşları vardır. (devam edecek )

Saygılarımla
Mahmut Ökçesiz
07.09.2017-Kuşadası
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
1. İsmail Yüce, Beşiktaşlı Yahya Efendi, Hayatı, Eserleri, Tasavvufi Görüşleri, s.15.
2. Nazmi Sevgen, Beşiktaşlı Şeyh Yahya Efendi (Hayatı-Menkıbeleri-Şiirleri), İstanbul, Türkiye Basımevi, 1965, s. 3.
3. Nidayi Sevim, Boğaz da bir huzur adası, http://www.dunyabizim.com/gezi-mekan/26900/bogazda-bir-huzur-adasi-yahya-efendi-dergahi
4. Baha Tanman, “Yahya Efendi Tekkesi '' , Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi, c. VII, s.409,412, İst, 1994, s. 64o
5. Tuba Ruhengiz Dikbıyık, Yahya Efendi Kabristanı Mezar Taşları, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İlahiyat Ana Bilim Dalı, İslam Tarihi ve Sanatları Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, İstanbul 2009, 606 sayfa








          |                              

Mahmut Ökçesiz
Profesyonel Turist Rehberi
15 Eylül 2017 Cuma
Mesaj Gönder 1176



 Yorumlar

Asil S. TUNÇER
Yazara Mesaj gönderin
TARTIŞMALARIN ODAĞINDAKİ KUDÜS –I–

Yusuf YAVUZ
Yazara Mesaj gönderin
TÜRK BAKLAVASININ UNU RUSYA'DAN CEVİZİ AMERİKA'DAN!

Nilgün ATAR
Yazara Mesaj gönderin
ÖDÜL TÖRENİNDE EN BÜYÜK ALKIŞ DOWNLU YARIŞMACILARA..

Hüsnü GÜMÜŞ
Yazara Mesaj gönderin
PORGY AND BESS

Serdar Taştanoğlu
Yazara Mesaj gönderin
İSTANBUL ANILARIM I Yorum VAR !

Prof. Dr. Tuncay NEYİŞÇİ
Yazara Mesaj gönderin
DERİNE DİKEY TORTUL SIZINTILI KENTLERDE TURİZM

Olay SALCAN
Yazara Mesaj gönderin
LÜBBEY KÖYÜ Yorum VAR !

Uzm.Dr. Sinan İbiş
Yazara Mesaj gönderin
TURİZMİN GELECEĞİNDE 55 YAŞ ÜSTÜ TURİSTLER VAR

Tüm Yazarlarımız
Koşe Yazıları RSS hizmeti


İslami Oteller
Otel Fiyatları


. . .