HALISINI YİTİREN TÜRKLER

Bin yıllara direnen Türk kırmızısı, gök mavisi ve mor iplerin sırlı ellerde biçimlendiği el dokuması halılar birer tarih ansiklopedisiydi. Son 40 yılda yitirdiğimiz değerlerin en ağırlarından biri de budur...



Geleneksel halı ve kilim dokumacılığının yaslandığı hayvancılık Türkler için vazgeçilmez ve en iyi bildikleri bir üretim modeliydi. Buna bağlı olarak gelişen dokumacılıkla birlikte binlerce yıldır sosyo-ekonomik yaşamın omurgası oldu. Otun koyuna, koyunun yüne, yünün ipliğe, ipliğin halı ve kilime dönüşerek birbirini beslediği bu üretim modelinin ekonomi-politiğini yeterince anlamış değiliz. Uyduruk üretim modelleriyle asıl olan üretim alanından koparılan milyonlarca üretici, dokumacı, bugün birer birer kapanan ya da darboğaza giren koşullu fabrikaların ucuz ve niteliksiz işgücüne dönüştüler. Şimdi ise modern kölelik denilebilecek koşullarda çalışmaya bile razı olacakları bu modern halı fabrikaları da birer birer kapanıyor.

KÜÇÜMSENEN BOZKIR ÜRETİM KÜLTÜRÜ ASLINDA NEYDİ
Halı, yapılan araştırmalar ve arkeolojik buluntular ışığında artık bütün dünyada Türk sanatı olarak kabul edilen kadim bir dokuma ürünü. Küçümsenen bozkır üretim kültürünün bir sonucu olan halı ve kilim dokumacılığı Türkistan, İran ve Anadolu da süren yolculuğu boyunca binlerce yıla damgasını vurdu. Bozkır, koyunun ve koyunun beslendiği bol tohum tutan yüzlerce bitki türünün bolca bulunduğu bir coğrafyaydı. Hiç bir yatırım yapmadan, sadece doğanın takvimine uyup dilini anlayarak devasa bir üretim kültürü ayakta kalabiliyordu.

HALI, TÜRKLERİN DÜNYA MEDENİYETİNE BİR HEDİYESİDİR
Türkiye nin yetiştirdiği en önemli Sanat Tarihi uzmanlarından biri olan Prof. Dr. Oktay Aslanapa, Türk Halı Sanatının Bin Yılı kitabında, konuyu şöyle özetliyor: “Dünya medeniyetine Türklerin bir hediyesi olan halı sanatı, başından beri sıkı sıkıya Türklere bağlı olarak gelişmiştir. Esas maddesi yün olduğu için halı, koyun besleyen topluluklarla bağlantılıdır. Karakoyunlu, Akkoyunlu gibi Türk boylarına adını vermiştir. Türk halısının Pazırık halısı ile başlayan çok eski tarihlere uzandığı tartışmalara konu olmuş, fakat yeni araştırmalarla bu durum daha iyi aydınlanmıştır.“*

EL DOKUMASI HALILAR BİRER TARİHİ BELGEYDİ
İpek Yolu nun yanısıra Ortaçağ ın Kervan Yolları da Türk halılarını Asya ve Avrupa arasında taşıdı durdu. 19. yüzyılda Batı Anadolu dan Londra ya uzanan Şark Halı kumpanyasının yarattığı ticari halıcılık bir yandan üretim modelini biçimlendirdi diğer yandan da gerçekte bir kültürel aktarım olan halı dokumacılığının özünü dejenere etti. Gerçekte boy simgeleri, inanç, dil ve kültüre ilişkin motiflerin işlendiği, geleceğe yazılmış birer mektup, birer tarihi belge olan Türk halıları, İngiliz ve Fransız, giderek de Amerikalı zenginlerin Oryantalist algılarına göre yeniden şekillendirilen motiflerle birer Şark yazgısı na dönüştü...

TARİHE YÜN VE PAMUKLA NOT DÜŞEN YÜZBİNLERCE EL SUSTURULDU
1980 lere kadar Türkiye nin dört bir yanında el dokumacılığı sürdü. Sadece Isparta da 100 bin dokumacı bulunuyordu. Bu, yalnızca orta ölçekli bir kentte ayda 40-50 bin halının üretilmesi demek. Coğrafyanın her yerine dağılmış tek tek evlerde kurulan tezgahlarda pamuk ipliklerinin arasına renkli yün ipliklerle adeta tarihi dokuyan yüzbinlerce parmak...

KAPİTALİZM İŞİNE GELMEYEN BU ÜRETİM MODELİNİ BOĞDU
Oyunun kurallarını kendisi koyabilen dokumacılar, bir ay boyunca dokuduğu halıyı omuzlayıp pazara götürüyor ve alıcı tüccarlarla kolları yoruluncaya kadar pazarlık edip halısını satabiliyordu. Kapitalizmin hiç de işine gelmeyen bu serbest ve kısmen bağımsız üretim modeli hızla boğuldu.

ÖNCE İPLİKLER BOZULDU
Önce gerçek yün iplerin yerini sentetik iplikler almaya başladı ve kalite düşürüldü. Ardından ise halıların değeri düşmeye başladı. Giderek de dokumacı kadınlar Dallas-Ceyar dizileriyle alıştırıldıkları kent yaşamına adım adım hazırlanarak yaşadıkları dağ köylerinde lüks apartman dairelerinin düşlerini kurmaya başladılar. 12 Eylül ün ekonomik ve sosyal alt yapısını hazırlayan 24 Ocak kararlarının vurduğu toplumsal üretim modelleri birer birer çökertildi. Ardından ise binlerce yıllık köklere dayanan geleneksel hayvancılık ve buna bağlı olarak güçlü bir ayakta durma alanı olan dokumacılık eridi...

EL DOKUMACILIĞININ YERİNİ HALI FABRİKALARI ALDI
Bu süreçte birer birer dev halı fabrikaları kuruldu. Geleneksel dokumacılığın güçlü olduğu Niğde, Adana, Gaziantep, Kayseri, Konya, Isparta ve bir çok ilde açılan halı fabrikaları artık el dokuması halılardan çok daha ucuza satılan ve göz alıcı renklerle plastik zamanların tüketicisine sunulan ürünleri pazara sürdüğünde, artık hiç bir şeyin eskisi gibi olmayacağı düşünülmeye başlanmıştı.

BİRER PLASTİK LEĞENLE DEĞİŞTİRİLEN TÜRK KIRMIZISI HALILAR
Düşünüldüğü gibi de oldu. Bir kaç yıl içinde el dokumacılığı hızla tarihe karıştı. Evlerdeki eski halılar sokaktan geçen Eskicilere birer plastik leğen karşılığında verildi ya da minibüslerin üstünde bağıra bağıra sentetik halı satıcılarının sürüyüp götürdüğü birer kurban derisi gibi hayatlarımızdan çıkıp gitti. Arkasından bakıp düşünecek zaman bile bulamadığımız yün kokulu halıların evleri terk etmesiyle turkuvazı, firuzeyi, Türk kırmızısını ve morunu unuttuk. Artık evler, yitik zamanların plastik fuşyalarına teslim olmuştu...

KAPİTALİZMİN SEMİRTTİĞİ ANADOLU KAPLANLARI
Bu süreç öyle hızlı yaşandı ki kimse bir gün sonunun geleceğini düşünemedi bile. Kapitalizm, önce can suyu verip palazlandırdığı sektörleri geleneksel üretim ağından koparıyor, kendine güveninin artmasını sağlıyor ve giderek onu kontrol ettiği piyasanın bir oyuncusu haline getiriyordu. Bulundukları bölgelerde yükseliş öyküleri aynı yoldan giderek yükselmek isteyenlerin duvarlarına birer ayet gibi asılan ve Anadolu kaplanları olarak taltif edilen sektör temsilcileri, pamuk ipliğiyle bağlı oldukları kapitalist üretim modelinin içinde büyüdükçe ip inceldi.

PAZAR DOYDU, ÇARKLAR DURDU, ŞİMDİ YEŞİL EKONOMİ ZAMANI
Artık pazarın hitap ettiği tüketici yeterli doygunluğa ulaşmıştı ve yeşil ekonomi yalanıyla süslenmiş, doğal ve geleneksel öyküler uydurulan ürünlerle yeni zamanların tüketici tipinin gönlü okşanıyordu. Bir süre parçalanıp birleştirilerek kırk yamalı bohçaya çevrilen eski halılarla avunan tüketiciler artık sentetik iplerin ışıldayan fuşyasına, pembesine doymaya başlamıştı. Enerji, ve dolara endeksli teknik ekipman ile petro-kimya endüstrisine dayanan bu ışıltılı üretim modeli önce yavaşladı, şimdi ise durma noktasına geldi.

TÜRKİYE NİN DEV HALI FİRMALARI KONKORDATO İLAN EDİYOR
Kurallarını kendisinin belirlediği bağımsız üretim modelini öldürerek kapitalizmin kurallarına boyun eğerek büyümeyi seçen sektörün, moda tabirle dev oyuncuları birer birer konkordato talep etmeye başladılar. Türkiye nin en zengin 100 iş insanından biri olarak gösterilen Necati Kurmel in sahibi olduğu Saray Halı ve Saray Çiftliği ile ünlü Angora Halı firmaları arka arkaya kokkordato ilan ettiler.

EL DOKUMACILIĞININ GÜÇ OLDUĞU MERKEZLERİN FİRMALARIYDI
Saray Halı, geleneksel dokumacılığın çok güçlü olduğu Kayseri bölgesinden, Angora Halı ise yine güçlü bir dokumacılık bölgesi olan Gaziantep bölgesinden yükselen ailelerin kurduğu şirketlerdi. Aynı sektörde üretim yapan ülkenin değişik kentlerindeki irili ufaklı bir çok firma da ya sessizce kapandı ya da direniyor.

ANGORA, BİR ZAMANLARI TÜRK MARKASIYDI
Angora , Ankara nın antik çağdaki adıydı. Aynı zamanda bu bölgede yetiştirilen aynı adla anılan keçinin tiftiği de bütün dünyada Angora diye anılıyordu. Selçuklulardan itibaren Türklerin Anadolu da el birliğiyle ürettikleri bir eski zaman markasıydı Angora. Ankara, Gerede, Nallıhan, Beypazarı çevresi tiftikten elde edilen kumaşların üretim üssüydü. Angora da kumaş gitmezse, Avrupalı lar üşüyordu. Ne yazık ki tiftik keçisini de Osmanlı döneminde İngilizlere teslim ederek yok ettik.

BU ACI TABLODAN DERS ÇIKARABİLECEK MİYİZ?
Türkiye nin bu önemli firmalarının ekonomik darboğaza girmeleri ve konkordato ilan etmeleri ülkemiz ve toplumumuz adına elbette çok üzücü. Ancak bu acı tablodan çıkarılacak önemli dersler de var: Geleneksel halı ve kilim dokumacılığının yaslandığı hayvancılık Türkler için vazgeçilmez ve en iyi bildikleri bir üretim modeliydi. Buna bağlı olarak gelişen dokumacılıkla birlikte binlerce yıldır sosyo-ekonomik yaşamın omurgası oldu. Otun koyuna, koyunun yüne, yünün ipliğe, ipliğin halı ve kilime dönüşerek birbirini beslediği bu üretim modelinin ekonomi-politiğini yeterince anlamış değiliz. Uyduruk üretim modelleriyle asıl olan üretim alanından koparılan milyonlarca üretici, dokumacı, bugün birer birer kapanan ya da darboğaza giren koşullu fabrikaların ucuz ve niteliksiz işgücüne dönüştüler. Şimdi ise modern kölelik denilebilecek koşullarda çalışmaya bile razı olacakları bu modern halı fabrikaları da birer birer kapanıyor.

HALISINI YİTİREN TÜRKLER ARTIK ÇİN HALILARI KULLANACAK
Bu sarmal çöktü. Artık bu modeli yaratan eller içinde bolca yeşil , etnik ve sürdürülebilir cümleleri geçen yeni bir pazarın filmini vizyona sürdü. Sosyo-ekonomik durumuna göre herkes bu filmi izleyecek. Bir zamanlar halı tezgahına oturup dokumacılık yaptığı köyünden ayrılarak Dallas Eteği giyerek kentlilerin arasına karışan kızların başındaki yazmaları atıp tesettüre bürünmeleriyle geçirdikleri evrimin sonucu olarak evlere giren sentetik fuşya halıların yerini, Çin den gelen etnik soslu plastik halılar alacak.

KAPİTALİZM ÖLDÜRÜR: DEMOKRASİYLE YA DA BOMBAYLA

Kısacası kapitalizm öldürür. Kimi yerde demokrasiyle ve yavaş yavaş, kimi yerde ise tepenize bombalar yağdırarak ve hızla. Kurallarını kendimizin koyabildiği bir oyun kurgulayıp bu zamanın diline uyarlamazsak tıpkı halı gibi sahip olduğumuz bir çok üretim modeli ellerimizin arasından kayıp gidecek.

Bin yıllara direnen Türk kırmızısı, gök mavisi ve mor iplerin sırlı ellerde biçimlendiği el dokuması halılar birer tarih ansiklopedisiydi. Son 40 yılda yitirdiğimiz değerlerin en ağırlarından biri de budur...

*İnkilap Kitabevi, İstanbul. 2005

Fotoğraflar: Yusuf Yavuz. Isparta, Kırşehir, Sivrihisar, Van, Kastamonu, Avanos gibi bölgelere ait çoğunluğu 19. Yüzyıl halı ve kilimleri…








          |                              

Yusuf YAVUZ
Gazeteci Yazar
19 Kasım 2018 Pazartesi
Mesaj Gönder 257



 Yorumlar

Nilgün ATAR
Yazara Mesaj gönderin
TROAS KÜLTÜR ROTALARINDA GEYİKLİ'NİN YERİ...

Hüsnü GÜMÜŞ
Yazara Mesaj gönderin
BACALARI TÜTÜREN BACASIZ SANAYİ

Kemal ŞENDİKİCİ
Yazara Mesaj gönderin
ŞEHR-İ KARS

Olay SALCAN
Yazara Mesaj gönderin
CEFALU, SİCİLYA

F.Sema KUTLU
Yazara Mesaj gönderin
FIJET GENEL KURULU MARAKEŞ İZLENİMLERİ

Şebnem Başdere ORMAN
Yazara Mesaj gönderin
TURİZMDE KÜLTÜRLERARASI İLETİŞİM

Dilara Bahtiyar SARI
Yazara Mesaj gönderin
'ANTALYA'NIN SAĞLIK TURİZMİ: POTANSİYELİ, ZORLUKLARI, HEDEFLERİ

Asil S. TUNÇER
Yazara Mesaj gönderin
BAKSI MÜZESİ

Tüm Yazarlarımız
Koşe Yazıları RSS hizmeti


İslami Oteller
Otel Fiyatları


. . .