Yusuf Yavuz Yazıyor: Korkma, Sen Anadolu'sun

“Anadolu'nun doğusunda, Yukarı Fırat Havzasında bir kayıp zamanın ortasındayız sanki. Tarihi Pertek Kalesi suların yuttuğu geçmişin son tanıklarından biri olarak zamana meydan okuyor“ diyor Araştırmacı Gazeteci-Yazarımız Yusuf Yavuz..

01 Mart 2019 Cuma - Yusuf YAVUZ-turizmhaberleri.com- Antalya
Araştırmacı Gazeteci-Yazar


KORKMA, SEN ANADOLU'SUN…
Yukarı Fırat Havzasında bir göl, gölün ortasında bir ada, adanın üstünde bir kartal yuvası. Kartal yuvasında yitik bir masal… Korkma, sen Anadolu'sun. Anadolu sensin, umut ile direnensin…

Yukarı Fırat Havzası'nda bulunan Tunceli'nin Pertek ilçesinin eski yerleşimi, 1965 yılında yapımına başlanan Keban Barajı'nın sularına gömüldü… 1974'te ilk 4 türbini devreye girerek elektrik üretimine başlayan Keban Barajı, Pertek ile birlikte havzadaki pek çok kadim yerleşimi yutmuştu. Geçmişi Urartu dönemine kadar uzanan Pertek Kalesi, bugün Keban Baraj gölünde oluşan bir adanın üzerinde tarihe tanıklık etmeyi sürdürüyor. Anadolu'nun en eski yerleşim bölgelerinden biri olan Murat Nehri Havzasının hafızası niteliğindeki tarihi kale, etkileyici görünümüyle Elazığ-Pertek karayolunu birbirine bağlayan suyolunu kullanan feribotun yolcularına Anadolu'nun kadim sırlarını fısıldıyor…

Doğu Anadolu'nun önemli akarsularından Murat Nehrinin kıyısında kurulan ve geçmişi yaklaşık 10 bin yıl kadar geriye giden yerleşimlere ev sahipliği yapan Pertek, Urartulardan Perslere, Helenlerden Roma'ya Selçuklulardan Osmanlılara kadar birçok kültürün egemenliği altında kalmış. Mengücekliler, Artuklular, Akkoyunlular ve Safeviler de kısa dönemli egemenlikler kurmuşlar Pertek üzerinde. Zaman zaman da küçük yerel beylikler yönetmiş bu kadim kenti. Cumhuriyet'in ilk yıllarında kısa bir dönem oldukça yakın olan Elazığ'a bağlanan Pertek, 1935'ten itibaren Tunceli'ye bağlanmış…

Ancak bugün bu güzel ilçenin idari ve sosyal örgütlenmesinin tarihi anlatmayacağım sizlere. Anadolu coğrafyasının insanı çarpan kesitlerinden birinden geçip giderken, gönlünde bıraktığı izleri dile getirmeye çalışacağım…

ELAZIĞ'DAN TUNCELİ'YE FERİBOTLA GİTMEK
Tarihi Harput'tun koca bir kent büyüklüğündeki mezarlıklarının arasından geçip dağ yolundan Pertek yoluna doğru inerken bu sarı-kızıl toprakların koynunda yatan canların yanık sesleri duyuluyor sanki. Acıyla sevincin, düğünle cenazenin bir anda olup bitmesi gibi hem boğuk hem de neşeli bir iç sesi. Sağlı sollu kayısı bahçeleri, üzüm bağları ve alabildiğine çıplak, yumuşak tepeleri geçince bir süre sonra Keban Barajı gölünün kıyısındaki Meşeli köyüne ulaşılıyor. Karayolunun bittiği bu bölge aynı zamanda bir suyolu. Elazığ-Tunceli sınırını oluşturan Murat nehrinin üzerinde yükselen baraj gölü iki kenti birbirine bağlıyor. Göl üzerinde her 30 dakikada bir karşılıklı sefer düzenleyen feribotlar, hem araçları hem de yolcuları taşıyor. Buradaki feribot işletmesini genellikle Pertekliler ya da Çemişkezekliler üstleniyor.

YUKARI FIRAT'TA YİTİK ZAMANIN ORTASINDA BİR KALE: PERTEK KALESİ
Biz de baraj gölünün Elazığ tarafındaki kıyıya yanaşan bir feribota binip yola koyuluyoruz. Kıyıdan itibaren Tunceli insanının sıcaklığı ve samimiyeti kendini hissettirmeye başlıyor. Açık, net ve düz bir dille kendini ifade etmeyi bilen bu güzel insanların coğrafyasına doğru yol alıyoruz. Feribotun üst katına çıkınca kendimizi adeta İstanbul'da, Kadıköy-Eminönü vapurunda buluyoruz. Çay-simit eşliğinde süren yolculuğa boğazdaki türlerini aratmayan martılar da eşlik etmeye başlıyor.

(Pertek Kalesinin baraj gölünün Elazığ tarafından görünümü)

Anadolu'nun doğusunda, Yukarı Fırat Havzasında bir kayıp zamanın ortasındayız sanki. Tarihi, coğrafyayı ve insanı bildik ezberlerin içinde değerlendirerek bu güzel ülkeye ve benzersiz değerlerine yazık eden zihniyetin yarattığı körleşmeyi düşünerek feribottaki yolculuğumuz sürerken bir yandan da baraj gölünün mavi sularını yarıp çıkmış gibi göğe doğru yükselen büyüleyici güzellikteki Pertek Kalesini izliyoruz. Kale yapılar hep kasvetlidir ve çoğunlukla kanla, yıkımla, acılarla dolu anılar barındırır ancak Pertek Kalesini izlerken bu kasvet birden uçup gidiyor. Bir masal şatosu sanki ve birazdan kapısı açılacak ve içinden atların çektiği sıra sıra arabalar çıkıp mavi suların üstünden geçerek sarı kızıl dağları aşıp gidecekler…

TARİHİ KALE, SULARIN YUTTUĞU GEÇMİŞİN SON TANIKLARINDAN BİRİ
Daha iskeleye gelmeden önce dikkatleri çeken baraj gölünün ortasındaki Pertek Kalesi, binlerce yıllık geçmişiyle zamana meydan okuyor. Geçmişte Murat Nehri kıyısında ve geçitlere hakim noktada kartal yuvasını andıran yüksekçe bir tepenin üzerinde inşa edilen kale, yüzlerce yıldır bölgeyi ziyaret eden gezginleri büyüleyen tarihi bir mekan olmuş. Vadinin her iki yakasından da onlarca kilometrelik bir görüş alanına sahip olan kalenin görünümü öylesine etkileyici ki ne yandan bakılırsa bakılsın tüm dikkatleri üzerinde topluyor. Geçmişte bu kalenin eteklerinde 16. yüzyıldan kalma bir cami ve kervansaray varmış. Baraj inşaatı sırasında yapılan kurtarma çalışmasında cami sökülerek yeni yerine taşınmış. Kervansaray ise günümüze ulaşmamış. Prof. Dr. Mehmet Özdoğan'ın verdiği bilgilere göre yaklaşık 63 arkeolojik yerleşimin su altında kaldığı Keban Baraj gölünün sadece yüzde 65'lik kısmında arkeolojik tarama yapılabilmiş. İki cami ve bir Roma köprüsü göl alanını dışına taşınarak kurtarılabilmiş. Daha güneyde inşa edilen Atatürk ve Karakaya barajlarının altında kalan ören yeri sayısı ise 580. Bunun da sadece 38 tanesinde arkeolojik kazı yapılabilmiş. Asur yazıtları, Roma köprüleri, anıtsal nitelikte mezarlar suya gömülmüş. (1)

KOYUNUN PEŞİNİ BIRAKIP BALIĞIN ARDINA DÜŞMEK
Feribot karşı kıyıya ulaştığında Pertek'e doğru araçla yol alırken kaleye bir kez daha bakıp bu güzel vadinin geçmişini düşlüyorum. Kalenin eteğinden kıvrıla kıvrıla akıp giden Murat Nehri'ni, vadideki eski yerleşimleri, bölgeye yapılan Arap akınlarını, Selçuklu atlılarını, buralara hükmeden heybetli Akkoyunlu beylerini, bu vadileri adımlayıp geçen Erdebil Sufilerinin ayak izlerini, Bağdat seferine giderken buralardan geçen Osmanlı ordularını ve her daim bu toprakları yol eyleyen kervanların çilekeş yolcularını. Bir de halkı var Murat suyunun, Fırat'ın, Munzur'un. Her daim coğrafyanın koynundan seslenen kadim bir şiir gibi ışıklı, yanık ve gülümseyen yüzleriyle 10 bin yıldır buralılar sanki. Bin yıldır balıkçılar sanki. Koyunun ardında koştuğu dağlardan inip balıkçı teknesine binmiş, her koşulda hayata tutunmayı bilmiş.

(Keban Baraj gölünde balıkçı teknesi ve karşıda Pertek ilçesi)
KORKMA SEN ANADOLU'SUN, UMUT İLE DİRENENSİN…
Yolumuz Pertek'in doğusundan kuzeye uzanan Tunceli'ye doğru devam ediyor. Munzur Vadisini geçip Fırat'la buluşacağız. Erzincan Ovasını da aşarak oradan dağların koynundaki Erzurum'a uzanan yol boyunca Pertek Kalesi'ni ve Murat Nehri düşünüyorum. Vadinin barajın sularının altında kalmadan önceki halini göremediğime hayıflanıyorum. Çünkü Anadolu coğrafyasının çok büyük bir kısmında binlerce kadim yerleşim ve höyük, olduğu gibi suların altında kaldı. Tarihi bağlamından koparılan her kent, insansızlaşıp geçmişi silinirken o kentlerin, köylerin insanları da hafızasızlaştırıldı. Seslerini, suretlerini ve hafızasını yitiren her vadinin insanları kentlerin silikleşmiş bireylerine dönüşerek celladına aşık olan birer müride, taraftara ve partizana dönüştü. Oysa Anadolu coğrafyası üzerinde yaşayan her cana büyük bir yaşam cevheri yüklüyordu. “Korkma '' diyordu, “Korkma, sen Anadolu'sun. Nice kavimlerin atlarının nalları eşeledi toprağını, nice sultanın fermanı yaraladı bağrını ama sen hep direndin. Yalnızca su ile toprak ile ekmek ile. Korkma, sen Anadolu'sun. Anadolu sensin, umut ile direnensin… ''

(Pertek Kalesi Keban Baraj gölünün içinde bir ada görünümünde)

SULAR YÜKSELMEDEN, O GÜZEL İNSANLAR GİTMEDEN ÇOK ÖNCE…
1900'lerin başında Anadolu'yu ziyaret eden İtalyan deniz subayı ve gezgin Lamberto Vannutelli'nin (2) kaydettiği bir fotoğrafa ulaşınca Pertek Kalesi'nin ve Murat Suyunun yüz yıl önceki halini görüyorum. Sular yükselmeden ve o güzel insanların o güzel atlara binip gitmelerinden çok öncesini… Billur suların som kayaları yarıp yumuşak toprağın koynunda süzüle süzüle aktığı zamanları.

Martılarla birlikte üzerinden feribotla geçtiğimiz baraj gölünün altında yatan geçmişi dikkatle inceliyorum. Heybetli kalenin hemen sağında eski camilerin minareleri ve belli belirsiz diğer yapılar. Bölgede yüzey araştırmaları ve sanat tarihi içerikli çalışmalar yapmasının yanı sıra Pertek Kalesi'nin restorasyon çalışmasının da danışmanlığını üstlenen, 46 gibi çok erken bir yaşta 2008'de kaybettiğimiz değerli bilim insanı ve müzecimiz Ertuğrul Danık, Pertek Kalesiyle ilgili bir makalesini özetle şu sözlerle bitiriyor:

(Pertek Kalesi ve Murat Nehri tahmini 1900'lerin başları)

KALEDEKİ KAYALIKLARDA URARTU İŞÇİLİĞİ
“Günümüzde Keban Baraj Gölü altında kalan Eski Pertek yerleşimi, yerleşimle ilgili yapılan çalışmalar ışığında XVI. yüzyıl kenti olarak görülse de, Paleolotik Dönem'den itibaren iskan gören Murat Vadisi ile birlikte değerlendirerek, kentin tarihini bu dönemlere çekmek mümkündür. Ancak, bu dönemde başlayan yerleşim, uzun aralıklı kesintilere uğramış görünür. Kent merkezi ya da yakın çevresinde arkeolojik kazıların yapılmamış olması, ne yazık ki aksi bir görüşü engellemektedir. Baraj olanı içinde ada durumunda kalan kale içi ve kalenin oturduğu kayalıklardaki Urartu işçiliği, kalenin bu dönemde kullanıldığına işaret olarak kabul edilse de, Urartu sonrası ve özellikle Helenistik ya da Roma dönemlerine ilişkin net veriler yoktur… Paleolitik Dönem'den itibaren yerleşim görüp, devamındaki süreçler içinde kesintisiz iskan görse de, bugünkü Pertek Kalesi'nin, Geç Roma/ Erken Bizans Döneminde dış surları ile birlikte kurgulandığını. Ortaçağ Türk Dönemi'nden itibaren bugünkü karakterini aldığını, Osmanlı Dönemi'nde kısmi onarımlar gördüğünü ve XVII. yüzyıldan itibaren ise önemini yitirdiğini göstermektedir… '' (3)

(Pertek Kalesi 1970'ler Ertuğrul Danık Pertak Kalesi adlı araştırmasından)

TARİHLE COĞRAFYANIN İÇİNE İÇİNE AĞLADIĞI BİR AĞIT GAYDASI
Pertek Kalesi, çoğunlukla bugün egemenlerin diliyle anlatılan öykülerden çok daha farklı olan Anadolu tarihinin sır dolu öykülerinden biri. Geçmişini tıpkı vadinin büyük bölümü gibi suyun hafızasına emanet etmiş bir mekan. Yeryüzünün yeterince keşfedilmemiş son kıtası olan bu güzel topraklarda, dağın taşın, ağacın suyun, kurdun kuşun, insanla insanın, tarihle coğrafyanın birbirine baka baka, susa susa, yana yakıla, içine içine ağladığı bir ağıt gaydası…

Kaynaklar:

(1): http://www.academia.edu/29780114/Barajlar_ve_Arkeoloji

(2): http://www.ilcornodafrica.it/pca-vannutelli.htm

(3): Ertuğrul Danık, 'Pertek Kalesi' başlıklı makale, Vakıflar Dergisi, 29 (2005): 397-428.

Fotoğraflar: Yusuf Yavuz





src=/img/haber/manset/pertek4307.JPG border=0 width=600 hspace=5 vspace=5>


Kaynak: turizmhaberleri.com

                Google+ paylaş               
YUSUF YAVUZ YAZIYOR: KORKMA, SEN ANADOLU'SUN
          
Günün Haber Başlıkları
YASTAYIZ: GENÇ ARKEOLOG SİNAN SERTEL'İ 19 MAYIS'TA KAYBETTİK
BODRUM'DA 100 YIL ZİRVESİNDE MUHTEŞEM COŞKU
ESKİŞEHİRLİLER, ATATÜRK CUMHURİYETİNİN YILMAZ NEFERLERİDİR
100 YIL PROJESİNDE TÜRKİYE VE DÜNYA EŞ ZAMANLI ATABARI OYNADI
İZMİRLİ GENÇLERDEN COŞKULU YANIT: YAPARSA İZMİR YAPAR
MEHMET TANIR AFYONKARAHİSAR İL KÜLTÜR VE TURİZM MÜDÜRLÜĞÜ'NE ATANDI
TURİZMİN BAŞKENTİNDE 10 BİNLER FENER ALAYINDA



 Yorumlar

Benzer Haberler :
     DÜNYANIN EN BÜYÜK AÇIK HAVA MÜZESİ ANADOLU FARKINDALIĞI
     YUSUF YAVUZ YAZIYOR: TARIMDA KORKUNÇ KAYIP
     CEM POLATOĞLU YAZIYOR: YENİ HAVALİMANI: TAKSİCİ HAVALİMANI
     ANADOLU'NUN YİTİK KENTLERİ: ESKİ VAN
     ELİF ÇALIŞKAN YAZIYOR: HAYVANLARLA KONUŞABİLSEK NE GÜZEL OLUR
xxxxxxxxxxxxxxxxxxx